Varmere klima gjer høgfjellet meir ustabilt - kan ha bidrege til fjell- og iskollapsen i Nepal
Den 26. august kollapsa ein stor masse av stein og is frå Langtang Lirung-fjellet i Nepal. Kollapsen utløyste ein flaum av vatn, is og lausmassar som gjorde enorme øydeleggingar nedover dalen. Over 1300 menneske er meldt omkomne, medan fleire tusen framleis er sakna.
Tining av permafrost, tilbaketrekking av brear og høge temperaturar kan ha gjort fjellsida meir ustabil før det katastrofale kollapset i Himalaya i august. Ei ny internasjonal analyse frå World Weather Attribution (WWA) peikar på at klimaendringar påverkar fleire av faktorane som kan ha bidrege til katastrofen.
– Det som er spesielt med slike hendingar, er at klimaendringane verkar over lang tid. Når permafrosten blir varmare og is i sprekkar tinar, kan fjellet gradvis miste stabilitet. Samstundes kan meir smeltevatn trengje inn i sprekkane og bidra til å svekke fjellsida ytterlegare, seier Ketil Isaksen, klimaforsker og permafrostekspert ved Meteorologisk institutt.
Ikkje ekstremvêr, men endring over tid
I studien, der også forskarar frå Universitetet i Oslo har bidrege til, har dei undersøkt kva rolle klima og andre forhold kan ha spelt i forkant av katastrofen.
Dei understrekar at dette ikkje var ei enkelthending utløyst av eitt ekstremvêrfenomen. I staden peikar dei på ei rekkje faktorar som over tid kan ha gjort fjellsida meir utsett for kollaps: tynnare breis, tining av permafrost, mykje smeltevatn, svært høge temperaturar, og mogleg svekking etter det kraftige jordskjelvet i Nepal i 2015.
Når is i fjellet tinar
Temperaturane i Himalaya har auka over fleire tiår. Ifølgje analysen har nullgradersnivået flytta seg oppover med om lag 100 høgdemeter per tiår. Det betyr at område som tidlegare hadde permanent frosen grunn, i aukande grad tinar og blir utsette for høgare temperaturar.
– Permafrost kan bidra til å halde sprekkar i fjellet frosne og stabile. Når isen i sprekken smeltar, blir denne stabiliserande effekten mindre. Samstundes kan regn og smeltevatn trenge inn i sprekkene som no er frie for is, og bygge opp vasstrykk, noko som kan gjere fjellsida enda meir ustabil, forklarar Isaksen.
Breane spelar og ei rolle. Når dei blir tynnare og trekk seg tilbake, kan fjellsida miste noko av den mekaniske støtta den får frå isen.
Forskarane frå WWA peikar også på at forholda månadane før kollapsen kan ha forsterka belastningane på fjellsida. Juli og august 2026, var dei varmaste som er registrert lokalt, og mykje snø hausten 2025 gav store mengder smeltevatten i månadane før hendinga.
.jpg)
Også norske fjell er i endring
Dei same endringane skjer også i våre områder / her i landet: I Noreg blir bresmelting og tining av permafrost overvaka av med anna NVE og MET. Breane smeltar og permafrosten tinar. Men landskapet og konsekvensane kan vere annleis enn i Himalaya.
– Fjellandskapet i Noreg er i endring, breene smelter tilbake og nye bresjøar blir danna. Vi kjenner ikkje til at større delar av ein bre har kollapsa i Noreg, men det har vore dødsulykker etter mindre isskred frå brear. Så seint som i førre veke gjekk det eit større isskred frå Gjertvassbreen i Hurrungane. Heldigvis vart ingen skadde, fortel breforskar Liss Marie Andreassen frå NVE.
Andreassen meiner at vi kan ikkje kan utelukke større brekollapsar i Noreg i framtida. Konsekvensane kan likevel bli mindre enn i Nepal, mellom anna fordi norske dalføre ofte er mindre bratte og har mindre busetnad nedstraums. Utviklinga må likevel følgjast nøye.
Også i målingar synar at norske høgfjell er i endring. Tidlegare forsking har vist at permafrosten i europeiske fjellområde blir varma opp like raskt som i Arktis.
– Dette er ein langsam, men djupgåande prosess der varmen forplantar seg gradvis ned og inn i fjellet. Både i Jotunheimen og på Dovrefjell ser vi at grensa for permafrost kryp oppover i terrenget, og at bakketemperaturen aukar markant, seier Isaksen.
Endringa kan halde fram i lang tid
Forskarar frå WWA-studien åtvarar mot å tolke analysen som at klimaendringar åleine utløyste kollapsen. Analysen syner i staden korleis oppvarming påverkar felire av prosessane.
Breane blir mindre, permafrosten tinar og grensa mellom frosen og tint grunn flyttar seg oppover. Fordi både brear og permafrost reagerer over fleire tiår, kan oppvarming som allereie har skjedd, bidra til vidare endringar i fjellet også i framtida
– Denne hendinga er ei kraftig påminning om at klimaendringar i fjellet handlar om mykje meir enn berre høgare lufttemperaturar eller endra nedbørsmønster. Når permafrosten tinar og isen forsvinn, endrar vi stabiliteten i landskapet. Og fordi varmen brukar tiår på å trenge djupt inn i fjellet, vil konsekvensane av oppvarminga vi ser i dag halde fram med å påverke høgfjellet i lang tid framover, seier Isaksen.